Samozatrudnienie, zlecenie czy dzieło?
Pracodawca dysponuje szerokim zakresem możliwych sposobów zatrudnienia pracownika; może się to odbywać na drodze stosunków cywilnoprawnych (np.: umowa zlecenia, o dzieło, agencyjna, kontrakt menedżerski, umowa o pracę nakładczą), przez samozatrudnienie pracownika lub zawarcie stosunku pracy.
Umowami cywilnoprawnymi może być objęte świadczenie pracy w ramach pielęgnacji i opieki, nauki i wychowania, wygłaszania wykładów, wykonywanie ekspertyz, prowadzenie nadzoru. Ta forma zatrudnienia stosowana jest również w przypadku takich zawodów jak: makler, pracownik agencji czy pracownik sezonowy. Często właśnie za pomocą umów cywilnoprawnych zatrudnia się studentów i emerytów oraz rencistów. Wśród umów cywilnoprawnych wyróżnia się:
Umowę zlecenia - inaczej nazywaną umową starannego działania. Dotyczy ona tzw. pracy faktycznie wykonanej, czyli zakłada swobodę umów i równorzędność zawierających ją stron. Pracodawca pozostaje zobowiązany do opłacenia składek ZUS-owskich i ubezpieczenia zdrowotnego (zwolnieni są z tego obowiązku jednostki zatrudniające studentów do 26 roku życia i osób zatrudnionych na umowę o pracę w innej firmie i otrzymujących choć minimalne wynagrodzenie). Umowa zlecenia jest bardzo podobna do umowy o pracę z tą różnicą, że pracownik nie musi otrzymać wynagrodzenia za wykonywaną pracę a zadanie może zostać wykonane przez zastępcę osoby, która podpisała dokument, czyli zlecone innej osobie lub firmie. Dodatkowo (jeśli zaznaczone to jest w umowie) wykonawcy przysługuje zwrot wydatków poniesionych w czasie wykonywania pracy. Usługa może być wykonana przez osobę fizyczną lub podmiot gospodarczy. W przypadku konieczności dochodzenia praw na drodze sadowej pozew składa się w sądzie cywilnym. Zakończenie stosunku pracy ma miejsce w dniu wygaśnięcia umowy.
Umowa o dzieło zwana umową rezultatu nie gwarantuje płacenia składek ZUS i na ubezpieczenie zdrowotne na rzecz zatrudnionego pracownika. W przypadku niedotrzymania terminu realizacji zadania, strona zlecająca może żądać wypłacenia zadośćuczynienia (tytułem kary) lub ma prawo do odstąpienia od umowy. Wynagrodzenie jest należne za gotowe, ukończone "dzieło", więc pracownik nie może liczyć na otrzymanie zapłaty za czas poświęcony na wprowadzanie poprawek. Materiały niezbędne do wykonania pracy są zakupywane na koszt zleceniobiorcy a zwrot poniesionych wydatków jest możliwy jedynie, jeśli będzie umieszczony stwierdzający to zapis w umowie.
Kontrakt menedżerski stanowiący kolejną postać zatrudnienia na podstawie stosunku cywilno-prawnego stosowany jest najczęściej w przypadku zatrudniania kadry zarządzającej średniego i wyższego szczebla. Opiera się on na kryterium efektów pracy (nie zależnie od stopnia sumienności wykonywania zadania) a wynagrodzenie uzależnione jest od rezultatów pracy managera. Kontrakt swoją postacią przypomina umowę zlecenia z ta różnicą, że w jego treści dodatkowo określa się warunki, z których musi się wywiązać pracownik, takie jak na przykład dodatkowe wymagania stawiane jednostce. Oprócz tego umieszcza się tez informacje dotyczące dodatkowych świadczeń (np. ubezpieczenia od ryzyka) i bonusów na rzecz pracownika.
Umowa agencyjna stosowana jest np. w przypadku zatrudniania agentów ubezpieczeniowych. Jest ona podobna do umowy zlecenia, jednak wynagrodzenie stanowi prowizja. Pracownik otrzymuje zwrot poniesionych w czasie wykonywania pracy wydatków. Bardzo często do umowy dołącza się klauzulę o zakazie konkurencji, jej złamanie niesie za sobą konieczność wypłacenia pracodawcy odszkodowania.
Ostatnią postacią zawarcia umowy na drodze stosunków cywilno-prawnych jest umowa o prace nakładczą, czyli chałupniczą.
Innym rodzajem zatrudnienia pracownika jest zawarcie stosunku pracy. Zachodzi ono przez zgodne oświadczenie woli pracodawcy i pracownika. Zalicza się tu takie postaci stosunku pracy jak:
Umowa o pracę, która jest najkorzystniejszym z punktu widzenia pracownika sposobem zatrudnienia. Zakłada ona równorzędność stron, pozwalającą na wprowadzanie zmian w warunkach umowy lub jej rozwiązanie zarówno przez pracownika jak i pracodawcę. Pracownik wykonuje pracę na rzecz firmy pod kierownictwem przełożonego a w zamian zyskuje przywilej szeroko rozumianej ochrony przed zwolnieniem.
Powołanie stosowane jest w przypadku stanowisk kierowniczych i samodzielnych, gdy wymagana jest większa swoboda w obsadzaniu wakatów. Akt ten ma charakter jednostronny, co oznacza, że pracodawca może odwołać pracownika - rozwiązać stosunek pracy bez wypowiedzenia - za pomocą takiego samego dokumentu.
Mianowanie to metoda zawierania stosunku pracy (dotycząca wysokich stanowisk) najczęściej stosowana w instytucjach publicznych. Status tak zatrudnianych pracowników określają odrębne ustawy.
Wybór stosowany jest w organizacjach społecznych, stowarzyszeniach, partiach politycznych lub w związkach zawodowych. Stosunek pracy istnieje od dnia wyboru kandydata do sprawowania określonej funkcji do momentu jego odwołania.
Spółdzielcza umowa o pracę obejmuje pracowników spółdzielni pracy. Osoby te mają prawo do zwierania również innych umów o świadczenie pracy (np. pracę nakładczą, czy umowy cywilnoprawne). Spółdzielcze umowy o pracę wiążą się z posiadaniem statusu członka spółdzielni i regulowane są przez odpowiednie przepisy Prawa Spółdzielczego i statut spółdzielni.
Odrębnym rodzajem umowy pomiędzy pracodawcą i pracownikiem jest samozatrudnienie - często nazywane przez pracowników ucieczką od bezrobocia. Taka forma to przejście z etatu na prowadzenie samodzielnej działalności gospodarczej, czyli praca na własny rachunek, bardzo często wymagana przez faktycznego pracodawcę. W obecnej sytuacji ta forma zatrudnienia jest korzystna tylko wówczas, gdy ma się stałych zleceniodawców. Możliwość stabilnej współpracy z jedną firmą, która korzysta z usług tak zatrudnionego pracownika, zapewnia stałe źródło utrzymania. Niewątpliwie zaletami samozatrudnienia (obok szansy zdobycia pracy) jest duża samodzielność w organizowaniu swojego warsztatu pracy, pracownik staje się własnym "szefem" i ma możliwość realizowania swoich pomysłów. Korzyścią jest również to, że wszelkie zakupy, wyjazdy, które mają związek z charakterem świadczonych usług mogą zostać wliczone w koszty i odliczone od podatku. Nie należy jednak zapominać, że samozatrudnienie powoduje przejęcie całej odpowiedzialności przez pracownika a zabezpieczenie socjalne jest niższe niż, gdy jest się zatrudnionym "najemnie". Dodatkowo ponosi się pełną odpowiedzialność majątkową związaną z prowadzeniem działalności gospodarczej.